Bệnh Marek Ở Gà: Dấu Hiệu Nhận Biết, Cách Xử Lý & Phòng Ngừa

Bệnh Marek ở gà là bệnh do một loại virus herpes gây ra, thường phát ra ở gà từ khoảng 6 tuần đến 5 tháng tuổi, với dấu hiệu điển hình nhất là gà liệt chân theo kiểu một chân duỗi về trước, một chân duỗi về sau, gầy sút dần dù vẫn được cho ăn đầy đủ. Bệnh không có thuốc điều trị đặc hiệu — cách kiểm soát hiệu quả nhất là tiêm vắc-xin cho gà con ngay từ 1 ngày tuổi tại nơi ấp giống, kết hợp vệ sinh, sát trùng chuồng trại và nuôi tách lứa.

Bệnh Marek ở gà là bệnh gì?

Marek là bệnh truyền nhiễm do virus thuộc nhóm herpes gây ra trên gà. Virus tấn công vào hệ bạch huyết và hệ thần kinh, làm hình thành các đám tế bào tăng sinh bất thường ở dây thần kinh và nội tạng. Đây là lý do bệnh biểu hiện ra ngoài chủ yếu bằng liệt và gầy mòn, chứ không rầm rộ như các bệnh hô hấp cấp tính.

Đường lây chính không phải qua thức ăn hay nước uống mà qua đường hô hấp. Virus nhân lên trong nang lông, theo vảy da và mảnh lông rụng phát tán vào không khí chuồng nuôi. Gà khỏe hít phải bụi có chứa mầm bệnh là nhiễm. Điều khiến bệnh khó dứt là virus tồn tại rất bền trong bụi và chất độn chuồng — có thể sống nhiều tháng ở điều kiện khô mát, nên một chuồng đã từng có gà bệnh vẫn còn nguy cơ cho lứa sau nếu không dọn sạch.

Một đặc điểm quan trọng khác: gà đã nhiễm sẽ mang virus suốt đời và liên tục thải mầm bệnh ra môi trường, kể cả khi trông vẫn bình thường. Vì vậy trong một đàn, có thể chỉ vài con phát bệnh rõ trong khi nhiều con khác đang âm thầm mang mầm. Bệnh không lây sang người. Để nắm bức tranh chung về các bệnh hay gặp trên gà, bạn có thể xem thêm cẩm nang bệnh ở gà: nhận biết triệu chứng và cách xử lý.

Dấu hiệu nhận biết bệnh Marek ở gà

Marek biểu hiện theo nhiều thể khác nhau, có khi cùng lúc trên một đàn. Người nuôi nên quan sát cả dáng đi, thể trạng lẫn đôi mắt của gà thay vì chỉ nhìn vào phân hay tiếng thở.

Thể thần kinh — dễ nhận ra nhất

Gà bị liệt một hoặc hai chân, tư thế kinh điển là nằm nghiêng với một chân duỗi thẳng về phía trước và chân kia duỗi về phía sau. Cánh có thể xệ xuống lê trên nền, cổ vẹo hoặc đầu ngoẹo sang một bên. Điểm khác biệt rất đáng chú ý: con gà vẫn tỉnh táo, mắt sáng và vẫn thèm ăn, nhưng do không di chuyển được tới máng nên suy kiệt dần rồi chết vì đói và khát chứ không phải vì suy sụp toàn thân đột ngột.

Thể nội tạng — gầy sút âm thầm

Gà ăn vẫn tương đối bình thường nhưng sút cân nhanh, ức lép dần, mào và tích nhợt màu, lông xơ. Phân có thể lỏng, ngả xanh. Khi mổ khám, có thể thấy các khối u màu trắng xám ở gan, lách, thận hoặc buồng trứng — đây là căn cứ chẩn đoán rõ nhất nhưng cần người có chuyên môn thực hiện. Nếu đàn nhà bạn chỉ gầy mòn mà chưa có liệt, hãy đối chiếu thêm bài gà gầy trơ xương, ốm dày: cách bồi bổ phục hồi để loại trừ nguyên nhân dinh dưỡng.

Thể mắt và thể da

Ở thể mắt, mống mắt nhạt màu dần, chuyển xám như màu tro, đồng tử mất hình tròn đều mà trở nên méo mó, viền răng cưa; gà phản ứng kém với ánh sáng và có thể mù một bên. Ở thể da, quanh các nang lông nổi lên những nốt sần cứng, dễ nhầm với bệnh ngoài da thông thường. Hai thể này ít gặp hơn nhưng khi xuất hiện thì gần như khẳng định hướng nghi Marek.

Phân biệt Marek với các nguyên nhân liệt chân khác

Không phải cứ gà liệt chân là Marek. Bảng dưới giúp khoanh vùng nhanh trước khi quyết định hướng xử lý:

Nếu gà nhà bạn thiên về kiểu chân run, ngồi thụp, đứng không vững hơn là liệt duỗi thẳng, hãy đọc kỹ bài gà đi đứng không vững, chân run, ngồi thụp: cách xử lý vì hướng chăm sẽ hoàn toàn khác.

Bệnh Marek có chữa được không?

Câu trả lời thẳng thắn: hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho bệnh Marek. Kháng sinh không tác động lên virus, chỉ được dùng khi có chỉ định của thú y nhằm hạn chế bội nhiễm vi khuẩn kế phát. Những con đã liệt rõ do tổn thương dây thần kinh thường không hồi phục lại như cũ, vì vậy người nuôi nên xác định mục tiêu là chặn lây lan và giữ an toàn cho phần đàn còn lại, thay vì cố chạy chữa từng con.

Khi phát hiện con nghi mắc, các bước nên làm ngay gồm: tách riêng con đó ra khu vực khác, dùng máng ăn uống riêng; không lấy gà trong đàn đang có bệnh làm giống; liên hệ thú y để được xác định bệnh và tư vấn hướng xử lý, kể cả hướng loại thải nhân đạo với con liệt nặng không còn ăn uống được. Xác gà chết phải được chôn sâu có rắc vôi hoặc thiêu hủy đúng quy định, tuyệt đối không vứt ra kênh mương hay bỏ gần khu chuồng. Tham khảo thêm quy trình cách ly gà mới nhập đàn để tránh lây bệnh để áp dụng cho cả tình huống này.

Chăm sóc và nâng đề kháng cho đàn còn lại

Virus Marek gây bệnh nặng hơn trên những con vốn đã yếu, stress hoặc suy giảm miễn dịch. Vì thế việc cần làm với phần đàn chưa phát bệnh là giảm mọi áp lực môi trường: giãn mật độ nuôi, giữ chuồng thông thoáng nhưng không lùa gió, thay nước sạch mỗi ngày, không dồn đàn hay đổi chuồng liên tục trong giai đoạn nhạy cảm.

Về dinh dưỡng, khẩu phần cần đủ đạm, khoáng và vitamin để gà duy trì thể trạng và sức đề kháng nền. Nhiều hộ chọn bổ sung Cốm Tổng Hợp Gà Võ để bù đạm - khoáng - vitamin cho đàn đang trong giai đoạn phục hồi, kèm Men Sống Cao Tỏi hỗ trợ đường ruột hấp thu tốt hơn; bộ đôi này cũng chính là Combo Nuôi Khỏe. Cần nói rõ: đây là sản phẩm hỗ trợ chăm nuôi, không phải thuốc, không thay thế vắc-xin cũng không thay thế chỉ định của thú y.

Phòng ngừa bệnh Marek: vắc-xin và vệ sinh chuồng trại

Vắc-xin là biện pháp phòng Marek có hiệu quả rõ ràng nhất và cần được làm rất sớm — ngay khi gà con 1 ngày tuổi, thường thực hiện tại cơ sở ấp trước khi gà xuất chuồng. Vì virus có mặt sẵn trong môi trường, gà con càng tiếp xúc mầm bệnh sớm trước khi có miễn dịch thì nguy cơ càng cao, nên tiêm muộn gần như mất tác dụng. Khi mua gà giống, hãy hỏi thẳng nơi bán rằng lứa gà đã được làm vắc-xin Marek chưa và làm vào ngày tuổi nào.

Một điểm người nuôi hay hiểu nhầm: vắc-xin Marek không ngăn được việc gà nhiễm virus, mà ngăn virus gây ra khối u và liệt. Nghĩa là đàn đã tiêm vẫn có thể mang mầm và thải virus, nhưng bản thân chúng không phát bệnh. Đây chính là lý do vắc-xin phải đi cùng vệ sinh chứ không thay thế được vệ sinh. Lịch phòng bệnh tổng thể cho các bệnh khác xem tại lịch vắc-xin phòng bệnh cho gà nòi theo ngày tuổi.

Về mặt chuồng trại, do mầm bệnh nằm trong bụi lông và vảy da, việc quét sạch bụi bám trên xà, vách, quạt và lưới quan trọng không kém việc phun sát trùng. Quy trình nên theo thứ tự: dọn hết chất độn cũ, quét bụi từ cao xuống thấp, rửa, để khô, sát trùng rồi để trống chuồng một khoảng thời gian trước khi vào lứa mới. Chi tiết từng bước có trong bài khử trùng, chuẩn bị chuồng trại trước khi nhập gà mới.

Ngoài ra nên nuôi theo nguyên tắc cùng vào cùng ra, không nhốt chung gà con mới với gà lớn đã nuôi lâu trong trại vì gà lớn thường là nguồn thải virus. Các bệnh làm suy giảm miễn dịch ở gà con như bệnh Gumboro (IBD) cũng cần được phòng tốt, bởi gà con suy miễn dịch sẽ đáp ứng vắc-xin kém và dễ phát Marek nặng hơn.

Những sai lầm thường gặp khi gặp gà liệt chân

• Mặc định cứ liệt là thiếu canxi rồi bổ sung khoáng liều cao kéo dài. Nếu là Marek, cách này không cải thiện mà còn làm chậm việc cách ly, khiến bệnh lan rộng.
• Dùng kháng sinh dài ngày để chữa Marek. Kháng sinh không diệt được virus, dùng bừa gây hại gan thận và tốn kém vô ích.
• Giữ lại gà đã khỏi bề ngoài để làm giống. Con từng nhiễm vẫn mang và thải virus suốt đời, dễ gieo mầm cho cả lứa sau.
• Chỉ phun sát trùng mà bỏ qua bước quét bụi và dọn chất độn. Mầm bệnh nằm trong lớp bụi lông, phun lên bề mặt bẩn gần như không có tác dụng.
• Mua gà giống trôi nổi, không hỏi tình trạng vắc-xin. Đây là con đường đưa mầm bệnh vào trại nhanh nhất.

Khi nào cần gọi thú y

Nên liên hệ thú y hoặc cơ quan thú y địa phương khi: trong đàn có từ hai con trở lên xuất hiện liệt chân, vẹo cổ trong thời gian ngắn; gà chết rải rác kéo dài mà không rõ nguyên nhân; hoặc bạn cần mổ khám để xác định có phải khối u nội tạng hay không. Chẩn đoán chính xác rất quan trọng vì hướng xử lý Marek khác hẳn với các nguyên nhân liệt do dinh dưỡng hay chấn thương. Bài viết này chỉ mang tính tham khảo cho người nuôi, không thay thế chẩn đoán và chỉ định chuyên môn.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh Marek ở gà có lây sang người không?

Không. Virus Marek chỉ gây bệnh trên gà và một số loài chim, không lây sang người. Tuy nhiên vẫn nên đeo găng, rửa tay sau khi xử lý gà bệnh và xác gà để tránh mang mầm bệnh khác cũng như phát tán bụi mang virus sang khu nuôi khác.

Gà bao nhiêu ngày tuổi thì tiêm vắc-xin Marek?

Vắc-xin Marek được làm cho gà con ngay lúc 1 ngày tuổi, thường thực hiện tại cơ sở ấp trước khi giao gà. Tiêm muộn hầu như không còn hiệu quả vì gà đã kịp tiếp xúc virus trong môi trường trước khi tạo được miễn dịch.

Gà đã liệt vì Marek có hồi phục lại được không?

Rất khó. Tổn thương do virus gây ra trên dây thần kinh thường không hồi phục, nên gà đã liệt rõ hiếm khi đi lại bình thường trở lại. Việc cần làm là cách ly ngay và hỏi thú y về hướng xử lý phù hợp cho con đó.

Chuồng từng có gà mắc Marek thì bao lâu mới nuôi lại được?

Virus tồn tại lâu trong bụi và chất độn nên không tính bằng số ngày cố định. Điều quyết định là làm sạch triệt để: dọn hết chất độn, quét bụi, rửa, để khô, sát trùng rồi để trống chuồng, sau đó chỉ nhập gà con đã được tiêm vắc-xin.

Đàn đã tiêm vắc-xin Marek rồi có cần vệ sinh chuồng nữa không?

Có, rất cần. Vắc-xin ngăn gà phát bệnh chứ không ngăn gà nhiễm và thải virus. Nếu buông lỏng vệ sinh, áp lực mầm bệnh trong chuồng tăng cao vẫn có thể vượt ngưỡng bảo hộ của vắc-xin, nhất là khi gà bị stress hoặc suy giảm miễn dịch.

Giao hàng toàn quốc, thanh toán khi nhận hàng (COD). Cần tư vấn thêm về cách chăm và nâng đề kháng cho đàn gà, bà con nhắn Zalo cho Gà Võ để được hướng dẫn cụ thể theo tình trạng thực tế của đàn.